Δίον: Η «Πομπηία» της Ελλάδας

 

Δίον:Η «Πομπηία» της Ελλάδας | AUTH Radio – Αρχαιολογώντας

 

Το Δίον στην Πιερία υπήρξε το σημαντικότερο θρησκευτικό κέντρο των αρχαίων Μακεδόνων και ένας από τους πιο εντυπωσιακούς αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας.

Στο πρώτο επεισόδιο της σειράς «Αρχαιολογώντας», συζητάμε για την ιστορία της πανεπιστημιακής ανασκαφής στο Δίον και τα σημαντικά ευρήματα που αποκαλύπτουν τη θρησκευτική, πολιτική και κοινωνική ζωή της αρχαίας πόλης.

Η καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Ελένη Μανακίδου συνομιλεί με την Ελένη Παπαγιάννη, καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας και επιστημονικά υπεύθυνη της πανεπιστημιακής ανασκαφής στο Δίον. Η συζήτηση φωτίζει την τοπογραφία της περιοχής, τη σημασία της λατρείας του Ολυμπίου Διός και των Μουσών, καθώς και την εξέλιξη της πόλης από το μακεδονικό βασίλειο μέχρι τη ρωμαϊκή περίοδο.

Παρουσιάζεται επίσης η ιστορία των ανασκαφών που ξεκίνησαν το 1928, η μεγάλη περίοδος έρευνας υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Παντερμαλή και τα σημαντικά μνημεία που έχουν αποκαλυφθεί: τα ιερά της Δήμητρας, των Αιγυπτίων Θεών και του Ολυμπίου Διός, τα ρωμαϊκά θέατρα, οι πολυτελείς κατοικίες με ψηφιδωτά και το εντυπωσιακό αστικό σύστημα της αρχαίας πόλης.

Τέλος, η συζήτηση στρέφεται στο σημερινό έργο της πανεπιστημιακής ανασκαφής: την εκπαίδευση φοιτητών, τη σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα και τη σημασία του Δίου ως αρχαιολογικού πάρκου και χώρου γνώσης.

Παρουσιάστρια: Ελένη Μανακίδου, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΑΠΘ

Προσκεκλημένη: Ελένη Παπαγιάννη, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας ΑΠΘ, επιστημονική υπεύθυνη της πανεπιστημιακής ανασκαφής στο Δίον

 

00:00 Εισαγωγή στην εκπομπή

00:27 Παρουσίαση της Ελένης Παπαγιάννη και του θέματος

01:38 Η τοπογραφία του Δίου

02:56 Η ετυμολογία του ονόματος: από τον Δία

03:31 Το Δίον ως θρησκευτικό κέντρο: η λατρεία των Μουσών

05:01 Άλλα αξιοθέατα: οι Βάθρες του Ολύμπου, Λιτόχωρο

07:42 Τα χωριά Δίον και Καρίτσα και η λιθολόγηση των ερειπίων

09:50 Η ιστορία των ανασκαφών ξεκινά το 1928 με τον Σωτηριάδη

11:42 Ο 76χρονος Σωτηριάδης έψαχνε το Ιερό του Ολυμπίου Διός

13:35 Η συνέχεια τη δεκαετία του '60 με τον Μπακαλάκη

16:07 Ο Δημήτρης Παντερμαλής αναλαμβάνει

16:44 Η κορύφωση: 1970-2019, σχεδόν πενήντα χρόνια ανασκαφών

18:05 Τα σημαντικότερα ιερά: Δήμητρας, Αιγυπτίων Θεών, Ολυμπίου Διός

21:08 «Το Δίον, η Πομπηία της Ελλάδας»

22:30 Το Αρχαιολογικό Μουσείο και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής

25:08 Πώς δημιουργήθηκε το αρχαιολογικό πάρκο

27:04 Πάνω από 5.000 αρχαιολόγοι εκπαιδεύτηκαν στο Δίον

31:03 Το πρόγραμμα εικονικής πραγματικότητας APSIM

34:09 Η σημερινή έρευνα: μικρές, «χειρουργικές» ανασκαφές

41:04 Ο δεσμός του Παντερμαλή με το Δίον, όπου και τάφηκε

44:12 Κλείσιμο: το Δίον χρωστά τα πάντα στο ΑΠΘ

 

01:38 Το Δίον βρίσκεται σε πεδιάδα στους ανατολικούς πρόποδες του Ολύμπου, όχι πάνω στο βουνό, και το σημερινό ειδυλλιακό τοπίο του οφείλεται κυρίως στις πολλές πηγές που αναβλύζουν εκεί, γεμίζοντας την περιοχή με νερό που κατεβαίνει από τον Όλυμπο.

03:31 Το όνομα Δίον προέρχεται από τον Δία, θεοφορικό όνομα που δείχνει τη σημασία της περιοχής ως θρησκευτικού κέντρου ήδη από την εποχή του βασιλιά Αρχέλαου, με τη λατρεία του Δία αλλά και των Μουσών, εξού και η ιδιαίτερη σύνδεση με τη δική μας Φιλοσοφική Σχολή.

07:42 Οι κάτοικοι των δύο γειτονικών χωριών, Δίον και Καρίτσα, αποκαλούσαν τη θέση «το κάστρο» και λιθολογούσαν συστηματικά τα ερείπια για να χτίσουν τα σπίτια τους στις αρχές του 20ού αιώνα — μια πρακτική επιβίωσης φτωχών κατοίκων που συναντάται σε πολλούς αρχαιολογικούς χώρους της Μεσογείου.

09:50 Πρόκειται για την παλαιότερη πανεπιστημιακή ανασκαφή του ΑΠΘ, που ξεκίνησε το 1928 από τον Γεώργιο Σωτηριάδη, πρώτο πρύτανη του νεοσύστατου τότε Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

11:42 Ο Γεώργιος Σωτηριάδης, πρώτος πρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ξεκίνησε την ανασκαφή το 1928 σε ηλικία 76 ετών, μετακινούμενος με άλογο από την Κατερίνη. Ήλπιζε να εντοπίσει το Ιερό του Ολυμπίου Διός, αλλά δεν τα κατάφερε ποτέ, αυτό θα γινόταν δεκαετίες αργότερα.

22:30 Όταν άνοιξε το Αρχαιολογικό Μουσείο Δίου το 1983, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε προσωπικά χρηματοδοτήσει την κατασκευή του, λέγοντας φέρεται στον Παντερμαλή: «Παντερμαλή, χρειάζεσαι μουσείο εδώ».

27:04 Σε μια άτυπη εκτίμηση με τη μακροβιότερη συνεργάτιδα της ανασκαφής, Κορίνα Βαστελλή, υπολόγισαν πως πάνω από 5.000 αρχαιολόγοι έχουν εκπαιδευτεί στο Δίον από την έναρξη των ανασκαφών.

31:03 Στο πρόγραμμα APSIM, σε συνεργασία με το ΕΜΠ, δημιουργήθηκε εφαρμογή εικονικής πραγματικότητας για την Επισκοπική Βασιλική, επισκέπτες μπορούν να τη σαρώσουν με το κινητό τους και να δουν το κτίριο ολόκληρο σε 3D, όπως θα ήταν στην αρχαιότητα.

41:04 Ο Παντερμαλής έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στο ίδιο το Δίον, όχι στη Θεσσαλονίκη, και τη δεκαετία του '70 σχεδόν οι μισοί κάτοικοι του χωριού δούλευαν στην ανασκαφή, τον αποκαλούσαν «ο αρχηγός». Κατόπιν επιθυμίας του, τάφηκε στο νεκροταφείο του Δίου.

AUTH Radio:Ο τάφος του Φιλίππου Β' και οι Αιγές

 

Βεργίνα:Ο τάφος του Φιλίππου Β' και οι Αιγές | AUTH Radio – Αρχαιολογώντας

 

Νοέμβριος 1977: ο Μανώλης Ανδρόνικος βρίσκει έναν άθικτο τάφο κάτω από τη Μεγάλη Τούμπα της Βεργίνας. Οι περισσότεροι μελετητές τον ταυτίζουν με τον τάφο του Φιλίππου Β', πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Παρουσιάστρια: Ελένη Μανακίδου, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΑΠΘ

Προσκεκλημένη: Αθανασία Κυριάκου, Επίκουρη Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας ΑΠΘ, επιστημονική υπεύθυνη της πανεπιστημιακής ανασκαφής της Βεργίνας

00:00 Εισαγωγή στην εκπομπή «Αρχαιολογώντας»

01:04 Πού βρίσκεται η Βεργίνα

02:17 Η ανασκαφή ξεκινά το 1938 με τον Κωνσταντίνο Ρωμαίο

03:35 Η θέση ήταν γνωστή ήδη από τον 19ο αιώνα

07:27 Ο Μανώλης Ανδρόνικος και το νεκροταφείο των τύμβων

09:36 Η ταύτιση της θέσης με τις αρχαίες Αιγές

11:33 Ο ιδρυτικός μύθος: οι Αιγές και οι κατσίκες

13:22 Ετυμολογία και οικονομία: κτηνοτροφία, ξυλεία, λατομεία

16:41 Η δεκαετία του '70 και η πορεία προς το 1977

19:26 Η καταστροφή από τους Γαλάτες μισθοφόρους του Πύρρου

22:05 Η αφήγηση της ανακάλυψης των τάφων

23:40 Νοέμβριος 1977: ο Τάφος ΙΙ, ο τάφος του Φιλίππου Β'

25:53 Η πρώτη ομάδα ανασκαφής και η παγκόσμια απήχηση

28:39 Η ολοκλήρωση της Μεγάλης Τούμπας το 1981

31:32 Οι ανασκαφικοί τομείς της αρχαίας πόλης

34:29 Οι τύποι των μακεδονικών τάφων

37:03 Οι Αιγές ως ιερή πρωτεύουσα μετά τη μεταφορά στην Πέλλα

38:48 Η δολοφονία του Φιλίππου Β' στο θέατρο

40:25 Οι επιγραφές της Ευρυδίκης και η βασιλική παρουσία

43:46 Το μέλλον της πανεπιστημιακής έρευνας

44:56 Κλείσιμο

 

02:17 Η πανεπιστημιακή ανασκαφή της Βεργίνας ξεκίνησε το 1938 από τον Κωνσταντίνο Ρωμαίο, πρώτο κάτοχο της έδρας Κλασικής Αρχαιολογίας ΑΠΘ. Ήταν εκπαιδευτική εξαρχής, αλλά διακόπηκε σύντομα λόγω του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Μαθητής του τότε ήταν ο νεαρός Μανώλης Ανδρόνικος.

03:35 Η θέση ήταν γνωστή από το 1860, όταν ο Γάλλος αρχαιολόγος Λεόν Εζέ αποκάλυψε το μεγαλύτερο μέρος του ανακτόρου μαζί με τον αρχιτέκτονα Ανρί Ντομέ. Το όνομα του γειτονικού χωριού, Παλατίτσια, μαρτυρά τη γνώση που είχαν από πάντα οι κάτοικοι της περιοχής.

11:33 Η Βεργίνα ταυτίζεται με τις αρχαίες Αιγές, την πρώτη πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου. Κατά τον ιδρυτικό μύθο, τρία αδέρφια της δυναστείας των Τημενιδών πήραν χρησμό από τους Δελφούς να ιδρύσουν πόλη εκεί όπου θα τους οδηγούσαν κατσίκες («αίγες») — απ' όπου και το όνομα.

19:26 Γύρω στο 275-274 π.Χ., Γαλάτες μισθοφόροι του βασιλιά της Ηπείρου Πύρρου λεηλάτησαν τη βασιλική νεκρόπολη αναζητώντας θησαυρούς, πετώντας ακόμα και τα οστά από τους τάφους. Αυτή η καταστροφή αποτέλεσε τελικά επιπλέον απόδειξη ότι η θέση ήταν όντως οι Αιγές.

23:40 Τον Νοέμβριο του 1977, ο Ανδρόνικος αποκαλύπτει τον Τάφο ΙΙ μέσα στη Μεγάλη Τούμπα — άθικτο, χωρίς οπή συλητών στην καμάρα. Οι περισσότεροι μελετητές τον ταυτίζουν με τον τάφο του Φιλίππου Β'.

25:53 Στην πρώτη ομάδα ανασκαφής ήταν οι σημερινές ομότιμες καθηγήτριες Στέλλα Δρούγου και Χρυσούλα Σαατσόγλου-Παλιαδέλη και ο πρώην αναπληρωτής καθηγητής Παναγιώτης Φάκλαρης. Ο Ανδρόνικος μοιράστηκε την ανακάλυψη παγκοσμίως· δημιουργήθηκε ολόκληρη πτέρυγα στο Μουσείο Θεσσαλονίκης.

38:48 Στο θέατρο των Αιγών δολοφονήθηκε ο Φίλιππος Β' κατά τον γάμο της κόρης του Κλεοπάτρας. Στον ίδιο χώρο αναγορεύτηκε διάδοχος ο εικοσάχρονος Αλέξανδρος, ο οποίος ανέλαβε προσωπικά την ταφή του πατέρα του.

40:25 Επιγραφές στο Ιερό της Εύκλειας αναφέρουν την Ευρυδίκη, μητέρα του Φιλίππου Β' και γιαγιά του Μεγάλου Αλεξάνδρου — τεκμήριο-κλειδί για την ταύτιση της θέσης με την πρώτη πρωτεύουσα.

43:46 Σήμερα περίπου 40 φοιτητές εκπαιδεύονται κάθε χρόνο στη Βεργίνα, από το ΑΠΘ και ξένα πανεπιστήμια. Το 60-70% του υλικού στο σύγχρονο Μουσείο της Βεργίνας προέρχεται από την πανεπιστημιακή ανασκαφή.

Το AUTH Radio είναι το επίσημο ψηφιακό ραδιόφωνο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ένας χώρος έκφρασης, γνώσης και δημιουργικού διαλόγου μέσα στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Οι εκπομπές σχεδιάζονται και υλοποιούνται από φοιτητές και καθηγητές του ΑΠΘ.

Ο αρχαιολογικός χώρος των Λειβήθρων

 

Μολύβδινο βάρος που είχε παραδοθεί παλιότερα στο Μουσείο του Δίου. Φέρει την επιγραφή ΛΕΙ-ΒΗ και σύμβολο ένα τσαμπί σταφύλι

 

 

Στη βαθειά λεκάνη της σύγκλισης των δύο Ολύμπων, σχηματίζονται αλλεπάλληλες ορεινές πτυχές και πύλες, τα Κανάλια, που οδηγούν τις υδατορροές από τους ορεινούς όγκους γύρω από τα Λείβηθρα. Ο Heuzey, τον 19ο αιώνα, είχε υποθέσει σχεδόν με ακρίβεια τη θέση της πόλης, η απόλυτη όμως ταύτιση έγινε από έναν δεύτερο Γάλλο, τον Andrés Plassart, το 1914: αμέσως βόρεια από τη Σκοτίνα, 6χλμ. ΒΔ από το αρχαίο Ηράκλειο και στο νοτιότατο ακρωτήριο της ανατολικής πλευράς του Άνω Ολύμπου.

Η ακρόπολη των Λειβήθρων και οι ποταμοχείμαρροι που δημιουργούν την ενιαία, ευρεία κοίτη της Ζηλιάνας.Στο βάθος, το κάστρο Πλαταμώνα

 

 

«Η ακρόπολις αυτή,» θα έλεγε αργότερα ο Έφορος Αρχαιοτήτων Κοτζιάς «παρέχει πάντα τα τοπογραφικά στοιχεία τα υπό Παυσανίου και άλλων παρεχόμενα, ουδεμία δε γεννάται αμφιβολία ότι τα ερείπια ταύτα ανήκουσιν εις την υπό του Συός παρασυρθείσαν πόλιν, τα Λείβηθρα, το Ορφέως και Λειβηθρίδων (Μουσών) ένδοξον ενδιαίτημα»

Αβίαστα προκύπτει από τις πηγές ότι τα Λείβηθρα και ο εξαρτημένος ορφικός/μουσικός μύθος πρέπει να αναζητηθούν στους πιερικούς πρόποδες του Ολύμπου, κοντά στα δώματα όπου κατοικούσαν οι Μούσες και σε μία πηγή όπου σύχναζαν, σε τέτοιο ίσως περιβάλλον που θα μπορούσε να έχει θρέψει μύθους για τα πανάρχαια ξωτικά και τον Ορφέα. Από τον Στράβωνα γνωρίζουμε ότι βρισκόταν κοντά στην Πίμπλεια που ήταν και κοντά στο Δίον. Ο Παυσανίας είναι συγκεκριμένος: «εν τω Ολύμπω», στο νοτιότερο τμήμα, εκεί που το βουνό στρίβει από τη Θεσσαλία και κοιτά προς την Μακεδονία. Από τον Τ. Λίβιο, ότι δηλαδή βρισκόταν κοντά στο Ηράκλειο.

Εξάλλου, είναι και το ίδιο το όνομα που μας κάνει να αισιοδοξούμε. «Λείβηθρα» είναι περιγραφικό της φύσης όνομα, που δηλώνει τα ἒφυδρα χωρία και τις διαρρύσεις τῶν ὑδάτων, τα ρείθρα και τους υδραγωγικούς οχετούς, ό,τι δηλαδή σημαίνει και το λατινικό Κανάλια, το σύγχρονο όνομα με το οποίο είναι γνωστή η περιοχή.

 

Η ακρόπολη των Λειβήθρων,στη σύγκλιση Άνω και Κάτω Ολύμπου,στα ταυτόσημα σήμερα «Κανάλια»

Η θέση τους, τέλος, προσδιορίστηκε ικανοποιητικά χάρη σε μία επιγραφή που βρέθηκε στην περιοχή της γειτονικής Καλλιπεύκης και αναφέρει τα «όρη των Λειβηθρίων».

Στη σύγκλιση των δύο Ολύμπων, οι χείμαρροι συμβάλλουν σε κοινή κοίτη και δημιουργούν τη Ζηλιάνα (Συς), τον ποταμοχείμαρρο που έχει τη δικαιολογημένη φήμη του πιο καταστροφικού του Ολύμπου, αφού έχει τεράστια λεκάνη απορροής σε μεγάλο υψόμετρο και σε ελάχιστη απόσταση από τη θάλασσα. Η ριψοκίνδυνη επιλογή αυτής της θέσης για τα Λείβηθρα, και μάλιστα επί του ρήγματος του Γρίβα, φαίνεται πως είναι η αιτία της καταστροφής της ακρόπολης, και της αντίστοιχης καταστροφής των Λειβήθρων από τον χείμαρρο Συν που περιγράφει ο Παυσανίας. Είναι, ωστόσο, και η αιτία της ομορφιάς του φυσικού της περιβάλλοντος στον Ολυμπο, που απότομα υψώνεται δίπλα στο χώρο και επιβάλλει την παρουσία του, υποβάλλοντας τον επισκέπτη.

Μέσα στα Κανάλια η Μονή των Κανάλων, δηλαδή των Λειβήθρων, αφού «Κανάλια» είναι η λατινική μετάφραση της λέξης «λείβηθρα»

Τα όρη που αποκαλούνται «Λειβήθρων άκρα κάρηνα» στα Αργοναυτικά του Ορφέως, πιθανότατα ταυτίζονται με τις κορυφογραμμές των ορεινών πτυχών που ξεδιπλώνονται στη σύγκλιση Άνω και Κάτω Ολύμπου. Καταλήγουν στα υψώματα του αρχαιολογικού χώρου στη ΝΑ περιφέρεια του τεκτονικού παραθύρου που απώθησε τον πρώτο Όλυμπο και ύψωσε τον νεότερο ανάμεσα στα αρχαιότερα πετρώματα της πελαγονικής ζώνης.

 

Από την αρχαία γραμματεία γνωρίζουμε τα ονόματα «Δώτιον» και «Λειβήθριαι πύλαι».Το Δώτιον ταυτίστηκε από τον Ν. Hanmmond με τον Κάτω Όλυμπο. Αφορά ίσως την οροσειρά του Κάτω Ολύμπου, που ξεκινώντας από τον Πλαταμώνα «συγκλείει δίκην πυλών» με τα όρη των Λειβηθρίων. Οι «πύλες» των «πτυχών» του Ολύμπου είναι ορολογία ομηρική και δηλώνουν τις εισόδους των αλλεπάλληλων φαραγγιών που οδηγούν στον πολύκορφο, τον αλπικό του πυρήνα.

Τα Λείβηθρα, λοιπόν, φαίνεται ότι ταυτίζονται με τον αρχαιολογικό χώρο που ταύτισε ο Plassart στις αρχές του 20ου αιώνα, αφού παρά τις φιλότιμες δικές μας προσπάθειες δεν εντοπίστηκε μέχρι σήμερα άλλος χώρος που να καλύπτει με την ίδια πληρότητα τις προδιαγραφές για τα Λείβηθρα που τίθενται από τις αρχαίες πηγές.

Η περιοχή έμεινε στη μυθολογημένη ιστορία λόγω της παραδιδόμενης σχέσης της με τη Μουσική οικογένεια (Μούσες/Ορφεύς), αλλά και στην ιστορία λόγω του περάσματος που οδήγησε τους Ρωμαίους από την Καλλιπεύκη στη Μακεδονία.

 

 Κείμενο:Έφη Πουλάκη Παντερμαλή

Η ακρόπολη

Βιωματικό Πάρκο Λειβήθρων