AUTH Radio:Ο τάφος του Φιλίππου Β' και οι Αιγές

 

Βεργίνα:Ο τάφος του Φιλίππου Β' και οι Αιγές | AUTH Radio – Αρχαιολογώντας

 

Νοέμβριος 1977: ο Μανώλης Ανδρόνικος βρίσκει έναν άθικτο τάφο κάτω από τη Μεγάλη Τούμπα της Βεργίνας. Οι περισσότεροι μελετητές τον ταυτίζουν με τον τάφο του Φιλίππου Β', πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Παρουσιάστρια: Ελένη Μανακίδου, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΑΠΘ

Προσκεκλημένη: Αθανασία Κυριάκου, Επίκουρη Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας ΑΠΘ, επιστημονική υπεύθυνη της πανεπιστημιακής ανασκαφής της Βεργίνας

00:00 Εισαγωγή στην εκπομπή «Αρχαιολογώντας»

01:04 Πού βρίσκεται η Βεργίνα

02:17 Η ανασκαφή ξεκινά το 1938 με τον Κωνσταντίνο Ρωμαίο

03:35 Η θέση ήταν γνωστή ήδη από τον 19ο αιώνα

07:27 Ο Μανώλης Ανδρόνικος και το νεκροταφείο των τύμβων

09:36 Η ταύτιση της θέσης με τις αρχαίες Αιγές

11:33 Ο ιδρυτικός μύθος: οι Αιγές και οι κατσίκες

13:22 Ετυμολογία και οικονομία: κτηνοτροφία, ξυλεία, λατομεία

16:41 Η δεκαετία του '70 και η πορεία προς το 1977

19:26 Η καταστροφή από τους Γαλάτες μισθοφόρους του Πύρρου

22:05 Η αφήγηση της ανακάλυψης των τάφων

23:40 Νοέμβριος 1977: ο Τάφος ΙΙ, ο τάφος του Φιλίππου Β'

25:53 Η πρώτη ομάδα ανασκαφής και η παγκόσμια απήχηση

28:39 Η ολοκλήρωση της Μεγάλης Τούμπας το 1981

31:32 Οι ανασκαφικοί τομείς της αρχαίας πόλης

34:29 Οι τύποι των μακεδονικών τάφων

37:03 Οι Αιγές ως ιερή πρωτεύουσα μετά τη μεταφορά στην Πέλλα

38:48 Η δολοφονία του Φιλίππου Β' στο θέατρο

40:25 Οι επιγραφές της Ευρυδίκης και η βασιλική παρουσία

43:46 Το μέλλον της πανεπιστημιακής έρευνας

44:56 Κλείσιμο

 

02:17 Η πανεπιστημιακή ανασκαφή της Βεργίνας ξεκίνησε το 1938 από τον Κωνσταντίνο Ρωμαίο, πρώτο κάτοχο της έδρας Κλασικής Αρχαιολογίας ΑΠΘ. Ήταν εκπαιδευτική εξαρχής, αλλά διακόπηκε σύντομα λόγω του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Μαθητής του τότε ήταν ο νεαρός Μανώλης Ανδρόνικος.

03:35 Η θέση ήταν γνωστή από το 1860, όταν ο Γάλλος αρχαιολόγος Λεόν Εζέ αποκάλυψε το μεγαλύτερο μέρος του ανακτόρου μαζί με τον αρχιτέκτονα Ανρί Ντομέ. Το όνομα του γειτονικού χωριού, Παλατίτσια, μαρτυρά τη γνώση που είχαν από πάντα οι κάτοικοι της περιοχής.

11:33 Η Βεργίνα ταυτίζεται με τις αρχαίες Αιγές, την πρώτη πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου. Κατά τον ιδρυτικό μύθο, τρία αδέρφια της δυναστείας των Τημενιδών πήραν χρησμό από τους Δελφούς να ιδρύσουν πόλη εκεί όπου θα τους οδηγούσαν κατσίκες («αίγες») — απ' όπου και το όνομα.

19:26 Γύρω στο 275-274 π.Χ., Γαλάτες μισθοφόροι του βασιλιά της Ηπείρου Πύρρου λεηλάτησαν τη βασιλική νεκρόπολη αναζητώντας θησαυρούς, πετώντας ακόμα και τα οστά από τους τάφους. Αυτή η καταστροφή αποτέλεσε τελικά επιπλέον απόδειξη ότι η θέση ήταν όντως οι Αιγές.

23:40 Τον Νοέμβριο του 1977, ο Ανδρόνικος αποκαλύπτει τον Τάφο ΙΙ μέσα στη Μεγάλη Τούμπα — άθικτο, χωρίς οπή συλητών στην καμάρα. Οι περισσότεροι μελετητές τον ταυτίζουν με τον τάφο του Φιλίππου Β'.

25:53 Στην πρώτη ομάδα ανασκαφής ήταν οι σημερινές ομότιμες καθηγήτριες Στέλλα Δρούγου και Χρυσούλα Σαατσόγλου-Παλιαδέλη και ο πρώην αναπληρωτής καθηγητής Παναγιώτης Φάκλαρης. Ο Ανδρόνικος μοιράστηκε την ανακάλυψη παγκοσμίως· δημιουργήθηκε ολόκληρη πτέρυγα στο Μουσείο Θεσσαλονίκης.

38:48 Στο θέατρο των Αιγών δολοφονήθηκε ο Φίλιππος Β' κατά τον γάμο της κόρης του Κλεοπάτρας. Στον ίδιο χώρο αναγορεύτηκε διάδοχος ο εικοσάχρονος Αλέξανδρος, ο οποίος ανέλαβε προσωπικά την ταφή του πατέρα του.

40:25 Επιγραφές στο Ιερό της Εύκλειας αναφέρουν την Ευρυδίκη, μητέρα του Φιλίππου Β' και γιαγιά του Μεγάλου Αλεξάνδρου — τεκμήριο-κλειδί για την ταύτιση της θέσης με την πρώτη πρωτεύουσα.

43:46 Σήμερα περίπου 40 φοιτητές εκπαιδεύονται κάθε χρόνο στη Βεργίνα, από το ΑΠΘ και ξένα πανεπιστήμια. Το 60-70% του υλικού στο σύγχρονο Μουσείο της Βεργίνας προέρχεται από την πανεπιστημιακή ανασκαφή.

Το AUTH Radio είναι το επίσημο ψηφιακό ραδιόφωνο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ένας χώρος έκφρασης, γνώσης και δημιουργικού διαλόγου μέσα στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Οι εκπομπές σχεδιάζονται και υλοποιούνται από φοιτητές και καθηγητές του ΑΠΘ.

Ο αρχαιολογικός χώρος των Λειβήθρων

 

Μολύβδινο βάρος που είχε παραδοθεί παλιότερα στο Μουσείο του Δίου. Φέρει την επιγραφή ΛΕΙ-ΒΗ και σύμβολο ένα τσαμπί σταφύλι

 

 

Στη βαθειά λεκάνη της σύγκλισης των δύο Ολύμπων, σχηματίζονται αλλεπάλληλες ορεινές πτυχές και πύλες, τα Κανάλια, που οδηγούν τις υδατορροές από τους ορεινούς όγκους γύρω από τα Λείβηθρα. Ο Heuzey, τον 19ο αιώνα, είχε υποθέσει σχεδόν με ακρίβεια τη θέση της πόλης, η απόλυτη όμως ταύτιση έγινε από έναν δεύτερο Γάλλο, τον Andrés Plassart, το 1914: αμέσως βόρεια από τη Σκοτίνα, 6χλμ. ΒΔ από το αρχαίο Ηράκλειο και στο νοτιότατο ακρωτήριο της ανατολικής πλευράς του Άνω Ολύμπου.

Η ακρόπολη των Λειβήθρων και οι ποταμοχείμαρροι που δημιουργούν την ενιαία, ευρεία κοίτη της Ζηλιάνας.Στο βάθος, το κάστρο Πλαταμώνα

 

 

«Η ακρόπολις αυτή,» θα έλεγε αργότερα ο Έφορος Αρχαιοτήτων Κοτζιάς «παρέχει πάντα τα τοπογραφικά στοιχεία τα υπό Παυσανίου και άλλων παρεχόμενα, ουδεμία δε γεννάται αμφιβολία ότι τα ερείπια ταύτα ανήκουσιν εις την υπό του Συός παρασυρθείσαν πόλιν, τα Λείβηθρα, το Ορφέως και Λειβηθρίδων (Μουσών) ένδοξον ενδιαίτημα»

Αβίαστα προκύπτει από τις πηγές ότι τα Λείβηθρα και ο εξαρτημένος ορφικός/μουσικός μύθος πρέπει να αναζητηθούν στους πιερικούς πρόποδες του Ολύμπου, κοντά στα δώματα όπου κατοικούσαν οι Μούσες και σε μία πηγή όπου σύχναζαν, σε τέτοιο ίσως περιβάλλον που θα μπορούσε να έχει θρέψει μύθους για τα πανάρχαια ξωτικά και τον Ορφέα. Από τον Στράβωνα γνωρίζουμε ότι βρισκόταν κοντά στην Πίμπλεια που ήταν και κοντά στο Δίον. Ο Παυσανίας είναι συγκεκριμένος: «εν τω Ολύμπω», στο νοτιότερο τμήμα, εκεί που το βουνό στρίβει από τη Θεσσαλία και κοιτά προς την Μακεδονία. Από τον Τ. Λίβιο, ότι δηλαδή βρισκόταν κοντά στο Ηράκλειο.

Εξάλλου, είναι και το ίδιο το όνομα που μας κάνει να αισιοδοξούμε. «Λείβηθρα» είναι περιγραφικό της φύσης όνομα, που δηλώνει τα ἒφυδρα χωρία και τις διαρρύσεις τῶν ὑδάτων, τα ρείθρα και τους υδραγωγικούς οχετούς, ό,τι δηλαδή σημαίνει και το λατινικό Κανάλια, το σύγχρονο όνομα με το οποίο είναι γνωστή η περιοχή.

 

Η ακρόπολη των Λειβήθρων,στη σύγκλιση Άνω και Κάτω Ολύμπου,στα ταυτόσημα σήμερα «Κανάλια»

Η θέση τους, τέλος, προσδιορίστηκε ικανοποιητικά χάρη σε μία επιγραφή που βρέθηκε στην περιοχή της γειτονικής Καλλιπεύκης και αναφέρει τα «όρη των Λειβηθρίων».

Στη σύγκλιση των δύο Ολύμπων, οι χείμαρροι συμβάλλουν σε κοινή κοίτη και δημιουργούν τη Ζηλιάνα (Συς), τον ποταμοχείμαρρο που έχει τη δικαιολογημένη φήμη του πιο καταστροφικού του Ολύμπου, αφού έχει τεράστια λεκάνη απορροής σε μεγάλο υψόμετρο και σε ελάχιστη απόσταση από τη θάλασσα. Η ριψοκίνδυνη επιλογή αυτής της θέσης για τα Λείβηθρα, και μάλιστα επί του ρήγματος του Γρίβα, φαίνεται πως είναι η αιτία της καταστροφής της ακρόπολης, και της αντίστοιχης καταστροφής των Λειβήθρων από τον χείμαρρο Συν που περιγράφει ο Παυσανίας. Είναι, ωστόσο, και η αιτία της ομορφιάς του φυσικού της περιβάλλοντος στον Ολυμπο, που απότομα υψώνεται δίπλα στο χώρο και επιβάλλει την παρουσία του, υποβάλλοντας τον επισκέπτη.

Μέσα στα Κανάλια η Μονή των Κανάλων, δηλαδή των Λειβήθρων, αφού «Κανάλια» είναι η λατινική μετάφραση της λέξης «λείβηθρα»

Τα όρη που αποκαλούνται «Λειβήθρων άκρα κάρηνα» στα Αργοναυτικά του Ορφέως, πιθανότατα ταυτίζονται με τις κορυφογραμμές των ορεινών πτυχών που ξεδιπλώνονται στη σύγκλιση Άνω και Κάτω Ολύμπου. Καταλήγουν στα υψώματα του αρχαιολογικού χώρου στη ΝΑ περιφέρεια του τεκτονικού παραθύρου που απώθησε τον πρώτο Όλυμπο και ύψωσε τον νεότερο ανάμεσα στα αρχαιότερα πετρώματα της πελαγονικής ζώνης.

 

Από την αρχαία γραμματεία γνωρίζουμε τα ονόματα «Δώτιον» και «Λειβήθριαι πύλαι».Το Δώτιον ταυτίστηκε από τον Ν. Hanmmond με τον Κάτω Όλυμπο. Αφορά ίσως την οροσειρά του Κάτω Ολύμπου, που ξεκινώντας από τον Πλαταμώνα «συγκλείει δίκην πυλών» με τα όρη των Λειβηθρίων. Οι «πύλες» των «πτυχών» του Ολύμπου είναι ορολογία ομηρική και δηλώνουν τις εισόδους των αλλεπάλληλων φαραγγιών που οδηγούν στον πολύκορφο, τον αλπικό του πυρήνα.

Τα Λείβηθρα, λοιπόν, φαίνεται ότι ταυτίζονται με τον αρχαιολογικό χώρο που ταύτισε ο Plassart στις αρχές του 20ου αιώνα, αφού παρά τις φιλότιμες δικές μας προσπάθειες δεν εντοπίστηκε μέχρι σήμερα άλλος χώρος που να καλύπτει με την ίδια πληρότητα τις προδιαγραφές για τα Λείβηθρα που τίθενται από τις αρχαίες πηγές.

Η περιοχή έμεινε στη μυθολογημένη ιστορία λόγω της παραδιδόμενης σχέσης της με τη Μουσική οικογένεια (Μούσες/Ορφεύς), αλλά και στην ιστορία λόγω του περάσματος που οδήγησε τους Ρωμαίους από την Καλλιπεύκη στη Μακεδονία.

 

 Κείμενο:Έφη Πουλάκη Παντερμαλή

Η ακρόπολη

Βιωματικό Πάρκο Λειβήθρων

 

Unesco:The wider area of Mount Olympus

Mount Olympus is situated in northern Greece and is the highest mountain in the country. Its microclimate, resulting from its proximity to the sea and abrupt elevation, produces a remarkable diversity in terrain, climate, and vegetation. In this landscape, the ancient Greeks situated the abode of their Twelve Olympian Gods, with Zeus as their sovereign, as well as the Muses and Graces. 

Through the writings of Hesiod and Homer, Mount Olympus became a central point of reference for Greek mythology throughout the Greek and Roman worlds, rendering Mount Olympus an enduring emblem of Greek civilisation. The property features striking landforms, including glacial cirques, limestone cliffs, karstic sinkholes, and olistolith fields, while sharp ridges like the Mytikas-Stefani complex and deep gorges such as the Enipeas illustrate ongoing neotectonic activity. Mount Olympus has served as a glacial refugium for forest species and is also a Mediterranean plant biodiversity and endemism hotspot.

Unesco